DAS CONFRARÍAS MEDIEVAIS Á ADVOCACIÓN MARIÑEIRA DA VIRXE DO CARME.
POR CARLOS NUEVO CAL CRONISTA OFICIAL DE VIVEIRO (LUGO).
Adral
Sen lugar a dúbidas, a proliferación de gremios, confrarías e irmandades dentro do mundo dos mareantes orixinou dende a Baixa Idade Media toda unha serie de advocacións arredor dun Santo patrón ou patroa, neste caso da Virxe María que actuaría como mediadora entre o humano e o divino. Os motivos, evidentemente, son múltiples e obedecerían principalmente ao carácter devocionario dadas as especiais circunstancias que sempre rodearon a un oficio de alto risco como é o dos mariñeiros. Deste xeito dende o nacemento mesmo dos gremios e confrarías, aparecen necesariamente os distintos santos ou virxes como intercesores permanentes e como refuxio de pecadores.
Alfonso X o Sabio nunha cantiga tiña xa ordenado que “las popas de los buques de cierta importancia se decoren formando doselete para guardar la Virgen”.
En Viveiro o primeiro patrón do gremio dos mareantes foi San Luis Bispo de Tolosa, quen tivo inicialmente o seu lugar de culto na capela da Alba, no convento de San Francisco, onde celebraban a festividade do santo titular pola mañá, con misa cantada, sermón e procesión que percorría as rúas da vila; á tarde realizaban unha nova procesión polo claustro do mosteiro co Santísimo, que permanecía exposto na igrexa durante o resto da xornada. Por todas estas funcións percibían os frades cento dez reais ao ano, cera para as festas de San Luís e do Corpus e, ademais, seis fachas e seis velas para o enterro dos relixiosos.
Posteriormente, en 1803, o gremio dos mareantes instalouse na capela da confraría do Santo Cristo que estaba situada na derruída igrexa parroquial de Santiago, na actual praza maior. Do mesmo xeito que o gremio viveirés tivera por patrón durante os tempos medievais a San Luis bispo de Tolosa o gremio dos mareantes de Celeiro estaba baixo a devoción a San Sebastián e á confraría das Ánimas. Noutras confrarías do Cantábrico os santos patróns tamén eran do máis variado dende o Santo Cristo, San Pedro, San Telmo, San Andrés, San Antonio e Ánimas, etc.
Certamente, as confrarías de mareantes abarcaban todo o mundo social dos mariñeiros, regulando e organizando os traballos, as cuestións asistenciais para protexer ás viúvas, aos orfos e aos anciáns, as funcións relixiosas ou calquera outra necesidade colectiva que debería tratar de solucionar o Maiordomo como máxima autoridade da confraría.
Raíña do ceo
A partir da Contrarreforma a veneración e invocación da Virxe como nai auxiliadora ampliou ás súas virtualidades acentuándose a súa función de consoladora de aflixidos, de náufragos ou como “raíña do ceo” que libraría de toda tribulación aos os que a invocaran en caso de perigo, angustia ou necesidade. Nestes anos o culto a María coñeceu un novo impulso da man das numerosas ordes relixiosas, acadando unha importancia cada vez maior na iconografía das igrexas, no culto e nas peregrinacións ou romarías aos principais centros marianos. No mundo do mar aumentou considerablemente o culto á Virxe do Rosario e a Virxe do Carme, sendo moi habitual o achado “milagroso” de diversas imaxes no mar como aconteceu, segundo conta a tradición, coa virxe do Rosario que se venera na capela do mesmo nome na igrexa parroquial de Santa María do Campo. Co paso do tempo a invocación á Virxe do Carme polos mariñeiros, debido ás continuadas demandas de socorro, foi en aumento pasando a denominala como “Stella Maris” (Estrela do Mar), advocación que seguramente viría da representación da Virxe do Carmelo, o alto monte de Palestina que domina os mares e serviu de faro aos navegantes de Oriente, que serían os primeiros en invocala. Posteriormente os carmelitas foron os encargados de propagar a devoción á Virxe do Carme coa instalación dun convento da devandita orde en Cádiz, por aquel entón –os séculos XVII e XVIII – o principal porto do estado.
Culto en Viveiro
En Viveiro o culto á Virxe do Carme é tamén recente, datando do século XVII, momento no que constituíuse a denominada Confraría de Nosa Señora do Carme. A nova confraría fundouse na antiga igrexa parroquial de Santiago; presentará as súas constitucións para a súa aprobación ante o bispo de Mondoñedo o día 13 de decembro de 1693. Esta petición sería aprobada, segundo se lles notificou aos confrades, coa condición de que a procesión xeral que realizaría a Confraría o día 16 de xullo de cada ano se “haga solamente por el circuito y al derredor de la dha Parroquia y no por las mas calles de la dha Villa”. Anos máis tarde, en 1876, a Confraría aínda redactaría novas constitucións para adaptarse ás leis de congregacións relixiosas.
Nomeamento oficial
Porén, o 19 de abril de 1901, o Boletín Oficial do Ministerio de Mariña publicaba unha disposición pola que se proclamaba oficialmente Patroa da Mariña de guerra española á Virxe do Carme, ordenando a celebración da nova festividade polos militares da Armada, que deberían convidar a ela aos mariños mercantes, pois tamén a tiñan por patroa dende tempos antigos.
Finalmente, sería na década dos anos vinte, co Directorio Militar de Primo de Rivera, cando se unifique definitivamente a celebración da festividade da Virxe do Carme como patroa das xentes do mar.
Como curiosidade e aínda que na parroquial de Santiago de Viveiro se conservan outras tallas da Virxe do Carme do século XVII compre aclarar que a máis moderna é a imaxe que en 1918 esculpiu o afamado tallista valenciá José Tena, autor de diversos pasos procesionais da Semana Santa como a Flaxelación (1908), o Cristo Xacente(1908), San Xoán (1909) e a Magdalena (1916). A imaxe da Virxe do Carme realizada nos talleres de José Tena foi doada á confraría polo seu vicario Manuel López Vilar, que xa pagara con anterioridade a maior parte do custo do altar da referida virxe.
